ადამიანის ნორმალური სექსუალური ფუნქცია სექსუალური ციკლით არის წარმოდგენილი, რომელიც ოთხ ძირითად კომპონენტს მოიცავს: სურვილი (ინტერესი და ლტოლვა), აგზნება, ორგაზმი და რეზოლუცია. დაირღვევა შეიძლება ერთი მათგანი ან რამდენიმე ერთდროულად.

როცა ეს ფიზიოლოგია ირღვევა, საქმე გვაქვს სექსუალურ დისფუნქციასთან. დარღვევა შეიძლება იყოს მთელი ცხოვრების განმავლობაში არსებული ან შეძენილი, გამოწვეული ფსიქოლოგიური ან ფიზიოლოგიური ფაქტორებით. მნიშვნელოვანი კრიტერიუმია ხანგრძლივობაც: ერთჯერადი ან ეპიზოდური სირთულე დისფუნქცია არ არის - დიაგნოზისთვის პრობლემა, როგორც წესი, სულ მცირე ექვსი თვის განმავლობაში უნდა გრძელდებოდეს და დისკომფორტს იწვევდეს.

კლასიფიკაცია

DSM-IV-ის (მენტალური აშლილობების დიაგნოსტიკური და სტატისტიკური სახელმძღვანელო) კლასიფიკაციით სექსუალური დისფუნქცია შვიდ ძირითად კატეგორიად იყოფა: სექსუალური სურვილის აშლილობები, აგზნებასთან დაკავშირებული აშლილობები, ორგაზმთან დაკავშირებული აშლილობები, სექსუალური ტკივილის აშლილობები, ზოგადი სამედიცინო მდგომარეობებით გამოწვეული დისფუნქციები, მედიკამენტებით გამოწვეული დისფუნქციები და დანარჩენი.

უახლეს DSM-5-ში ეს სქემა ნაწილობრივ გადაიხედა: ქალებში სურვილისა და აგზნების აშლილობები ერთ დიაგნოზად გაერთიანდა, ხოლო ტკივილთან დაკავშირებული პრობლემები გენიტო-მენჯის ტკივილის აშლილობის სახელით შეიკრიბა.

წარმოშობის მიხედვით სექსუალური პრობლემები შეიძლება იყოს სიმპტომური, ბიოლოგიური (ბიოგენური), ინტრაფსიქიკური, ინტერპერსონალური (ფსიქოგენური) ან კომბინირებული - რაც პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად გვხვდება.

სურვილთან დაკავშირებული პრობლემები

ამ ჯგუფში ორი ძირითადი ტიპის დარღვევაა. პირველი სექსუალური სურვილისა და ფანტაზიების არარსებობაა, რასაც ჰიპოაქტიური სექსუალური სურვილის აშლილობას უწოდებენ. მეორე გამოიხატება აქტიური უარყოფითი განწყობით სქესობრივი აქტისა და მასტურბაციის მიმართ.

სურვილთან დაკავშირებული აშლილობები უფრო ხშირად ქალებში გვხვდება - დაახლოებით 20%-ში, თუმცა სტატისტიკა ქვეყნების მიხედვით მნიშვნელოვნად ვარირებს, რაც ნაწილობრივ იმაზეც მიუთითებს, თუ რამდენად თავისუფლად საუბრობენ ამ თემაზე კონკრეტულ კულტურაში.

მამაკაცებში მიზეზი მრავალფეროვანია. ერთ-ერთია სექსის ქვეცნობიერი შიში, რომლისგანაც თავს სწორედ სურვილის დათრგუნვით იცავენ. ფროიდი დაბალ სექსუალურ ლტოლვას ფალოსური ფსიქოსექსუალური ფაზის დათრგუნვას და ოიდიპოსის კონფლიქტის გადაუჭრელობას უკავშირებდა. მისი შეხედულებით, ასეთი მამაკაცები განვითარების ფალოსურ ეტაპზე რჩებიან და კასტრაციის ქვეცნობიერი შიში აქვთ - აქედან მოდის ე.წ. vagina dentata-ს, კბილებიანი ვაგინის, არქეტიპი. თანამედროვე კლინიკური პრაქტიკა ამ ახსნას ისტორიულ კონცეფციად განიხილავს და ემპირიულ დადასტურებას მას არ უძებნის.

რეალურად მიზეზი ხშირად გაცილებით მარტივია: ქრონიკული სტრესი, პანიკური აშლილობა, დეპრესია, ძილის მოშლა ან უბრალოდ გადაღლა. ლტოლვის შესუსტების ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორად ხანგრძლივ თავშეკავებასაც ასახელებენ - სექსუალური აქტივობა იმ იშვიათ ფუნქციებს შორისაა, რომელიც უმოქმედობისას სუსტდება და არა იზოგება. სურვილის გაქრობა ხშირად წყვილს შორის დაუძლეველი უთანხმოების ან ურთიერთობის გაუარესების პირველი სიგნალიცაა.

აგზნების აშლილობები

აგზნების პრობლემები ორ კატეგორიად იყოფა. პირველი ქალის აგზნების დარღვევაა, როცა აქტის დაწყებიდან დასრულებამდე საშოს ლუბრიკაცია არ ხდება.

საინტერესოა, რომ ფიზიოლოგიური და სუბიექტური აგზნება ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა: შეიძლება არსებობდეს ლუბრიკაცია და სხეულის ყველა ნიშანი, მაგრამ არ იყოს სიამოვნების განცდა - და პირიქითაც. ამ მოვლენას აგზნების არათანხვედრას უწოდებენ და ის თავისთავად პათოლოგია არ არის.

ქალის აგზნება მჭიდროდაა დაკავშირებული ჰორმონულ ფონთან. ნაწილი აგზნების პიკს მენსტრუაციის დაწყებამდე განიცდის, ნაწილი ოვულაციის პერიოდში, ნაწილი კი მენსტრუაციის დასრულებისთანავე - ეს ინდივიდუალური ციკლია და მისი ცოდნა თავად ხშირად უფრო სასარგებლოა, ვიდრე ნებისმიერი ჩარევა.

განსაკუთრებული როლი აქვს ესტროგენების, ტესტოსტერონის, პროლაქტინისა და თიროქსინის დონეების ცვლილებას. აგზნების დარღვევასა და ლუბრიკაციის შემცირებას იწვევს ანტიჰისტამინური და ანტიქოლინერგული პრეპარატებიც, ასევე ანტიდეპრესანტების ცალკეული ჯგუფები და კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივები. სწორედ ამიტომ, სანამ პრობლემას ფსიქოლოგიურ მიზეზებს მიაწერდე, ღირს იმ მედიკამენტების სიის გადახედვა, რომლებსაც იღებ.